Hội chứng ruột kích thích (IBS) là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách cải thiện
Hội chứng ruột kích thích (IBS) có thể gây đau bụng, đầy hơi, táo bón hoặc tiêu chảy. Tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu, chế độ ăn và cách cải thiện.
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là gì?
Hội chứng ruột kích thích, tên tiếng Anh là Irritable Bowel Syndrome – IBS, là một rối loạn liên quan đến sự tương tác giữa đường ruột và não.
Người mắc IBS thường gặp các triệu chứng như:
- Đau bụng tái diễn.
- Đầy hơi, chướng bụng.
- Táo bón.
- Tiêu chảy.
- Táo bón và tiêu chảy xen kẽ.
- Thay đổi hình dạng phân.
- Cảm giác đi ngoài không hết.
Điểm đặc biệt của IBS là người bệnh có thể có nhiều triệu chứng khó chịu nhưng không nhất thiết có tổn thương cấu trúc rõ ràng ở đường ruột.
IBS là tình trạng có thể kéo dài hoặc tái diễn và ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, ăn uống cũng như chất lượng cuộc sống.
Tuy nhiên, IBS không giống với viêm loét đại tràng, bệnh Crohn hoặc ung thư đại trực tràng.
Hội chứng ruột kích thích có phải viêm đại tràng không?
Không.
Trong đời sống hằng ngày, nhiều người thường gọi các tình trạng đau bụng, đầy hơi hoặc rối loạn đại tiện là “viêm đại tràng”.
Tuy nhiên, IBS và bệnh viêm ruột là hai nhóm bệnh khác nhau.
IBS là rối loạn tương tác ruột – não và chức năng đường ruột.
Trong khi đó, các bệnh như:
- Viêm loét đại tràng.
- Bệnh Crohn.
thuộc nhóm bệnh viêm ruột và có quá trình viêm thực sự trong đường tiêu hóa.
Việc phân biệt rất quan trọng vì cách theo dõi và điều trị khác nhau.
Hội chứng ruột kích thích có những dạng nào?
IBS có thể được chia thành các nhóm dựa trên đặc điểm của phân.
IBS thể táo bón – IBS-C
Người bệnh chủ yếu gặp:
- Phân cứng.
- Đi ngoài khó.
- Phải rặn nhiều.
- Cảm giác đi ngoài không hết.
- Đầy bụng.
IBS thể tiêu chảy – IBS-D
Người bệnh có thể gặp:
- Phân lỏng.
- Đi ngoài nhiều lần.
- Mót đi ngoài.
- Đau bụng liên quan đến đại tiện.
- Có cảm giác cần tìm nhà vệ sinh nhanh.
IBS thể hỗn hợp – IBS-M
Người bệnh có thể trải qua cả:
- Táo bón.
- Tiêu chảy.
Hai tình trạng có thể xen kẽ nhau theo thời gian.
Đây là lý do một số người thường mô tả tình trạng của mình là “phân lúc rắn lúc lỏng” hoặc “lúc táo bón lúc tiêu chảy”.
IBS không phân loại
Một số người có triệu chứng phù hợp với IBS nhưng đặc điểm phân chưa đủ rõ để xếp vào các nhóm trên.
Dấu hiệu hội chứng ruột kích thích thường gặp
Triệu chứng IBS có thể khác nhau giữa từng người.
1. Đau bụng tái diễn
Đau bụng là một trong những triệu chứng quan trọng của IBS.
Cơn đau có thể:
- Âm ỉ.
- Quặn bụng.
- Xuất hiện ở nhiều vị trí khác nhau.
- Thay đổi sau khi đại tiện.
Một số người cảm thấy dễ chịu hơn sau khi đi ngoài, trong khi ở người khác cơn đau có thể thay đổi theo tần suất hoặc hình dạng phân.
2. Đầy hơi và chướng bụng
Đầy hơi là triệu chứng rất phổ biến.
Người bệnh có thể cảm thấy:
- Bụng căng.
- Bụng to hơn vào cuối ngày.
- Xì hơi nhiều.
- Khó chịu sau ăn.
Mức độ triệu chứng có thể thay đổi tùy theo thực phẩm và từng thời điểm.
3. Táo bón
Ở IBS thể táo bón, người bệnh có thể:
- Đi ngoài ít hơn.
- Phân khô, cứng.
- Phải rặn nhiều.
- Đi ngoài không hết.
Một số người phải ngồi trong nhà vệ sinh lâu nhưng vẫn cảm thấy còn phân.
4. Tiêu chảy
IBS thể tiêu chảy có thể gây:
- Đi ngoài phân mềm hoặc lỏng.
- Đi ngoài nhiều lần.
- Mót đi ngoài.
- Cảm giác phải đi vệ sinh gấp.
Một số người thường gặp triệu chứng nhiều hơn vào buổi sáng hoặc sau khi ăn.
5. Phân lúc rắn lúc lỏng
Ở IBS thể hỗn hợp, phân có thể thay đổi rõ rệt.
Ví dụ:
- Một vài ngày bị táo bón.
- Sau đó chuyển sang phân mềm hoặc lỏng.
- Rồi lại trở về táo bón.
Tình trạng này có thể khiến người bệnh nghĩ rằng hệ tiêu hóa của mình “không bao giờ ổn định”.
6. Cảm giác đi ngoài không hết
Một số người mắc IBS dù vừa đi vệ sinh xong vẫn có cảm giác:
- Còn phân.
- Muốn đi tiếp.
- Đi nhiều lần nhưng mỗi lần chỉ một ít.
Tuy nhiên, triệu chứng này cũng có thể gặp trong táo bón và các rối loạn đại tiện khác.
Nguyên nhân gây hội chứng ruột kích thích
Nguyên nhân chính xác của IBS chưa được giải thích hoàn toàn.
Nhiều yếu tố có thể cùng tham gia.
1. Sự tương tác giữa não và đường ruột
Đường ruột và não liên lạc với nhau thông qua một hệ thống phức tạp thường được gọi là trục não – ruột.
Sự thay đổi trong quá trình truyền tín hiệu giữa não và đường ruột có thể ảnh hưởng đến:
- Nhu động ruột.
- Cảm giác đau.
- Cảm giác đầy bụng.
- Phản ứng với thức ăn và căng thẳng.
2. Thay đổi nhu động ruột
Ở một số người, đại tràng có thể co bóp nhanh hơn bình thường, khiến phân di chuyển nhanh và dễ gây tiêu chảy.
Ở người khác, nhu động có thể chậm hơn, khiến phân lưu lại lâu và trở nên khô cứng.
3. Đường ruột nhạy cảm hơn
Người mắc IBS có thể nhạy cảm hơn với những thay đổi bình thường trong đường ruột.
Ví dụ, lượng khí trong ruột mà người khác không cảm thấy khó chịu có thể gây:
- Đau bụng.
- Căng tức.
- Chướng bụng.
ở người mắc IBS.
4. Căng thẳng tâm lý
Căng thẳng không nhất thiết là nguyên nhân duy nhất gây IBS nhưng có thể làm triệu chứng nặng hơn.
Một số người nhận thấy đau bụng và rối loạn đại tiện tăng lên khi:
- Áp lực công việc.
- Thiếu ngủ.
- Lo lắng.
- Căng thẳng kéo dài.
Điều này liên quan đến mối quan hệ giữa não và hệ tiêu hóa.
5. Nhiễm trùng tiêu hóa trước đó
Một số người phát triển triệu chứng IBS sau một đợt viêm dạ dày – ruột hoặc tiêu chảy do nhiễm trùng.
Tình trạng này đôi khi được gọi là IBS sau nhiễm trùng.
6. Hệ vi sinh đường ruột
Hệ vi sinh đường ruột có thể khác nhau giữa từng người và có vai trò trong nhiều hoạt động tiêu hóa.
Các nghiên cứu cho thấy hệ vi sinh có thể liên quan đến IBS, nhưng đây là lĩnh vực phức tạp và chưa thể đơn giản hóa IBS thành tình trạng “thiếu lợi khuẩn”.
Vì vậy, không nên xem probiotic là giải pháp duy nhất cho IBS.
Những thực phẩm nào có thể làm IBS nặng hơn?
Không có một danh sách thực phẩm gây IBS giống nhau cho tất cả mọi người.
Một số người có thể nhạy cảm với:
- Sữa và thực phẩm chứa lactose.
- Hành, tỏi.
- Một số loại đậu.
- Thực phẩm nhiều chất béo.
- Đồ ăn cay.
- Rượu bia.
- Cà phê.
- Đồ uống có gas.
- Một số chất tạo ngọt.
Tuy nhiên, một thực phẩm gây triệu chứng ở người này có thể hoàn toàn bình thường với người khác.
Do đó, thay vì kiêng quá nhiều loại thực phẩm ngay lập tức, nên quan sát mối liên hệ giữa thức ăn và triệu chứng.
IBS và chế độ ăn FODMAP thấp
Một số người mắc IBS có thể được hướng dẫn thử chế độ ăn low-FODMAP.
FODMAP là nhóm carbohydrate có thể được hấp thu kém ở ruột non và lên men trong đại tràng, từ đó gây:
- Đầy hơi.
- Chướng bụng.
- Đau bụng.
- Thay đổi đại tiện.
Chế độ low-FODMAP thường gồm giai đoạn hạn chế tạm thời một số thực phẩm, sau đó đưa từng nhóm trở lại để tìm mức dung nạp cá nhân.
Đây không phải chế độ ăn nên tự duy trì nghiêm ngặt lâu dài.
Nếu muốn áp dụng, tốt nhất nên có hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng hoặc nhân viên y tế có chuyên môn để tránh thiếu hụt dinh dưỡng không cần thiết.
Hội chứng ruột kích thích nên ăn gì?
Không có thực đơn duy nhất phù hợp với tất cả người mắc IBS.
Tuy nhiên, một số nguyên tắc có thể hữu ích.
Ăn uống đều đặn
Việc bỏ bữa rồi ăn quá nhiều trong một bữa có thể làm một số người khó chịu hơn.
Có thể duy trì:
- Giờ ăn tương đối ổn định.
- Khẩu phần vừa phải.
- Ăn chậm và nhai kỹ.
Ăn đa dạng
Nếu cơ thể dung nạp tốt, nên duy trì chế độ ăn đa dạng gồm:
- Rau.
- Trái cây.
- Ngũ cốc nguyên hạt.
- Protein phù hợp.
- Chất béo lành mạnh.
Không nên loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm nếu chưa xác định được chúng thực sự gây triệu chứng.
Chú ý chất xơ
Chất xơ có thể ảnh hưởng khác nhau tùy loại IBS.
Đặc biệt, chất xơ hòa tan thường được dung nạp tốt hơn ở nhiều người so với việc tăng mạnh các nguồn chất xơ thô.
Tuy nhiên, cần tăng lượng chất xơ từ từ để hạn chế đầy hơi.
Hội chứng ruột kích thích có nên bổ sung chất xơ không?
Có thể, đặc biệt ở người có táo bón, nhưng cần chọn loại và lượng phù hợp.
Chất xơ hòa tan hấp thu nước và tạo dạng gel trong đường tiêu hóa, có thể hỗ trợ cấu trúc phân.
Nguồn chất xơ hòa tan có thể có trong:
- Yến mạch.
- Một số loại trái cây.
- Các loại đậu.
- Psyllium.
- Một số sản phẩm bổ sung chất xơ.
Khi tăng chất xơ:
- Tăng từ từ.
- Uống đủ nước.
- Theo dõi đầy hơi và chướng bụng.
Nếu tăng chất xơ khiến triệu chứng nặng lên đáng kể, nên điều chỉnh thay vì tiếp tục tăng.
Hội chứng ruột kích thích có nên dùng men vi sinh?
Probiotic có thể hữu ích với một số người mắc IBS, nhưng kết quả không giống nhau giữa tất cả mọi người.
Hiệu quả phụ thuộc vào:
- Chủng probiotic.
- Liều lượng.
- Sản phẩm.
- Triệu chứng chính.
- Đặc điểm từng người.
Nếu muốn thử probiotic, nên sử dụng một sản phẩm cụ thể trong khoảng thời gian hợp lý và theo dõi triệu chứng thay vì dùng nhiều loại cùng lúc.
Nếu không cải thiện hoặc triệu chứng trở nên khó chịu hơn, nên ngừng và trao đổi với chuyên gia y tế.
Cách cải thiện hội chứng ruột kích thích
IBS thường cần cách tiếp cận kết hợp thay vì chỉ sử dụng một biện pháp.
1. Theo dõi thực phẩm và triệu chứng
Có thể ghi lại:
Thức ăn → thời gian ăn → đau bụng → đầy hơi → số lần đại tiện → hình dạng phân.
Sau một thời gian, bạn có thể nhận ra những yếu tố thường xuyên làm triệu chứng nặng hơn.
2. Duy trì chất xơ phù hợp
Nếu đang ăn ít chất xơ, nên tăng từ từ.
Không nên tăng lượng lớn trong thời gian ngắn vì có thể làm:
- Đầy bụng.
- Xì hơi.
- Chướng bụng.
3. Uống đủ nước
Nước đặc biệt quan trọng ở người IBS thể táo bón và khi tăng lượng chất xơ.
Nếu bị tiêu chảy, cũng cần chú ý bù nước phù hợp.
4. Vận động thường xuyên
Hoạt động thể chất đều đặn có thể hỗ trợ:
- Hoạt động tiêu hóa.
- Giấc ngủ.
- Kiểm soát căng thẳng.
- Sức khỏe tổng thể.
Có thể bắt đầu với hình thức vận động phù hợp với thể trạng như đi bộ hoặc tập luyện nhẹ.
5. Kiểm soát căng thẳng
Vì IBS có liên quan đến tương tác não – ruột, kiểm soát căng thẳng có thể giúp một số người giảm triệu chứng.
Có thể thử:
- Hít thở chậm.
- Thiền.
- Yoga.
- Vận động.
- Ngủ đủ.
- Duy trì thời gian nghỉ ngơi.
Nếu lo âu hoặc căng thẳng kéo dài ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống, có thể trao đổi với chuyên gia phù hợp.
6. Tập thói quen đại tiện
Đặc biệt với người IBS thể táo bón:
- Không thường xuyên nhịn đại tiện.
- Có thể tạo khung giờ đi vệ sinh tương đối ổn định.
- Không ngồi quá lâu.
- Không cố rặn mạnh liên tục.
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là gì? Dấu hiệu và cách cải thiện
IBS có chữa khỏi hoàn toàn không?
IBS thường được xem là tình trạng mạn tính có thể thay đổi theo thời gian.
Nhiều người trải qua:
- Giai đoạn triệu chứng rõ.
- Giai đoạn triệu chứng nhẹ.
- Những khoảng thời gian gần như bình thường.
Mục tiêu điều trị thường là:
- Giảm triệu chứng.
- Xác định yếu tố kích hoạt.
- Duy trì đại tiện ổn định.
- Cải thiện chất lượng cuộc sống.
Một kế hoạch phù hợp với từng cá nhân thường hiệu quả hơn việc cố gắng tìm một “phương pháp chữa IBS cho tất cả mọi người”.
Hội chứng ruột kích thích có nguy hiểm không?
IBS có thể gây nhiều khó chịu và ảnh hưởng chất lượng cuộc sống nhưng không phải bệnh ung thư và không đồng nghĩa với bệnh viêm ruột.
Tuy nhiên, một vấn đề quan trọng là nhiều bệnh lý khác có thể gây triệu chứng giống IBS.
Do đó, không nên tự kết luận IBS nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo.
Khi nào triệu chứng giống IBS cần đi khám?
Bạn nên đi khám nếu:
- Triệu chứng kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần.
- Đau bụng ảnh hưởng sinh hoạt.
- Táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài.
- Thói quen đại tiện thay đổi rõ rệt.
Đặc biệt cần đánh giá sớm nếu có:
- Máu trong phân.
- Phân đen bất thường.
- Sụt cân không chủ ý.
- Sốt.
- Thiếu máu.
- Đau bụng ngày càng tăng.
- Tiêu chảy thường xuyên làm thức giấc vào ban đêm.
- Nôn kéo dài.
- Khối bất thường ở bụng.
- Tiền sử gia đình có bệnh đại trực tràng hoặc bệnh viêm ruột cần được theo dõi.
Những dấu hiệu này không có nghĩa chắc chắn mắc bệnh nghiêm trọng, nhưng cần được bác sĩ đánh giá thay vì tự xem là IBS.
Bác sĩ chẩn đoán IBS như thế nào?
Không có một xét nghiệm duy nhất có thể khẳng định tất cả các trường hợp IBS.
Bác sĩ thường đánh giá:
- Đặc điểm đau bụng.
- Thời gian triệu chứng.
- Tần suất đại tiện.
- Hình dạng phân.
- Triệu chứng liên quan đến đại tiện.
- Thuốc đang sử dụng.
- Chế độ ăn.
- Tiền sử sức khỏe.
- Dấu hiệu cảnh báo.
Tùy trường hợp, có thể cần thực hiện thêm xét nghiệm để loại trừ những nguyên nhân khác.
Không phải tất cả người nghi ngờ IBS đều cần nội soi đại tràng.
Việc có cần nội soi hay không phụ thuộc vào tuổi, triệu chứng, tiền sử và các yếu tố nguy cơ của từng người.
Câu hỏi thường gặp
Hội chứng ruột kích thích có phải viêm đại tràng không?
Không. IBS là rối loạn tương tác ruột – não và không giống với bệnh viêm ruột như viêm loét đại tràng hoặc Crohn.
IBS có gây đi ngoài nhiều lần không?
Có thể. Đặc biệt ở IBS thể tiêu chảy, người bệnh có thể đi ngoài nhiều lần, phân mềm hoặc lỏng và có cảm giác mót đi ngoài.
IBS có gây đi ngoài không hết phân không?
Có thể. Cảm giác đại tiện không hết có thể xuất hiện ở một số người mắc IBS, đặc biệt khi kèm táo bón. Tuy nhiên, triệu chứng này còn có thể do nhiều nguyên nhân khác.
Phân lúc rắn lúc lỏng có phải IBS không?
Có thể xuất hiện ở IBS thể hỗn hợp, nhưng không thể chẩn đoán IBS chỉ dựa vào đặc điểm phân.
IBS nên ăn nhiều chất xơ không?
Không phải càng nhiều càng tốt. Nếu cần tăng chất xơ, nên tăng từ từ và theo dõi khả năng dung nạp. Chất xơ hòa tan thường là lựa chọn đáng cân nhắc ở nhiều người.
IBS có nên uống men vi sinh không?
Probiotic có thể giúp một số người, nhưng tác dụng phụ thuộc vào từng chủng và từng triệu chứng. Không có một probiotic phù hợp cho tất cả người mắc IBS.
IBS có biến thành ung thư đại tràng không?
IBS và ung thư đại trực tràng là hai tình trạng khác nhau. Tuy nhiên, nếu có máu trong phân, sụt cân, thiếu máu hoặc thay đổi đại tiện đáng lo ngại, cần đi khám để loại trừ các nguyên nhân khác.
Khám phá thêm
Nếu bạn đang tìm hiểu về hội chứng ruột kích thích và các vấn đề đại tiện, có thể tham khảo thêm:
- Đi ngoài nhiều lần trong ngày là bị gì? Khi nào cần đi khám?
- Phân lúc rắn lúc lỏng là bị gì? Có phải đại tràng không?
- Đi ngoài không hết phân là bị gì? Nguyên nhân và cách cải thiện
- Tiêu chảy là gì? Nguyên nhân và cách chăm sóc đúng
- Táo bón là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách cải thiện
- Đầy hơi chướng bụng: Nguyên nhân và cách cải thiện
- Chất xơ hòa tan là gì? Vai trò đối với hệ tiêu hóa
- Chất xơ hòa tan và không hòa tan khác nhau như thế nào?
- Lợi khuẩn đường ruột là gì? Vai trò đối với hệ tiêu hóa
- Prebiotic và Probiotic khác nhau như thế nào?
Sản phẩm hỗ trợ bạn có thể tham khảo
Unicity LiFiber – sản phẩm bổ sung chất xơ, phù hợp để tham khảo khi chế độ ăn hằng ngày chưa cung cấp đủ chất xơ.
Unicity ProBionic Plus – sản phẩm bổ sung probiotic, hỗ trợ bổ sung lợi khuẩn cho đường ruột.
Unicity Bios Life C – sản phẩm bổ sung chất xơ và các thành phần dinh dưỡng, có thể tham khảo tùy theo nhu cầu sử dụng.
Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Lưu ý và miễn trừ trách nhiệm
Thông tin trong bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế cho việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị của bác sĩ.
Các triệu chứng như đau bụng, táo bón, tiêu chảy, đầy hơi hoặc thay đổi đại tiện có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Nếu triệu chứng kéo dài, ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hoặc đi kèm máu trong phân, sốt, sụt cân không chủ ý, thiếu máu, đau bụng ngày càng tăng hay các dấu hiệu bất thường khác, bạn nên đến cơ sở y tế để được đánh giá nguyên nhân.
Xem thêm